Lifestyle Portal
  •   २१ श्रावण २०७८, बिहीबार

माधव घिमिरे राष्ट्रकवि कसरी भए ?: नरेन्द्रराज प्रसाई (आर्काइभ)

७ आश्विन २०७६, मंगलवार १२:३८

“अध्यावधिक” २०७७, भाद्र ३ गते, बिहान १०ः०० बजे

ढल्यो १०१ वर्षको इतिहास

नेपाली साहित्यका खम्बा, राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेको २०७७ भाद्र २ गते मंगलबार साँझ ५ बजेर ५५ मिनेटमा निधन भएको छ । ४ महिना अघिदेखि नै स्वासप्रश्वासमा समस्या बढ्दैगएपछि वहाँलाई घरमैं राखि अक्सिजन दिएर उपचार भइरहेको थियो । वहाँको १०१ वर्षको उमेरमा उनको निधन भएको हो ।

आर्काइभ
केदारमान व्यथित र माधव घिमिरे झन्नै एउटै समयका कविहरू थिए । केदारमान व्यथित चाहिँ सिद्धिचरण श्रेष्ठसँग जेल बसेपछि उनैको प्रभावले कवि भए । अनि माधव घिमिरे भने आदिकवि भानुभक्त आचार्यदेखि कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालसम्मका अनुयायी भएर कवि भए । व्यथितले राजनीति र साहित्य दुवैतिर बराबरी हात हालेका थिए भने घिमिरे चाहिं साहित्यमा मात्र केन्द्रित थिए । २०१७ सालदेखि घिमिरेलाई राजनीतितिर कुनै सरोकारै भएन ।

राजनीतिमा पनि समर्पित भए वापत व्यथित मुलुकका सहायकमन्त्री, निर्माण, यातायात, विद्युत र सञ्चार मन्त्रीका साथै त्यसको १२ वर्षपछि अर्थात् २०३६ सालमा गृह मन्त्री समेत भए । त्यतिमात्र होइन उनी नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा कुलपति हुने प्रथम जनता थिए । राजा महेन्द्रले कुलपतित्व छाडेर आफू बसिरहेको त्यस गद्दीमा पहिलोपल्ट व्यथितलाई २०२६ सालमा नै विराजमान गराएका थिए । व्यथित कुलपति भएपछि क्रमशः सूर्यविक्रम ज्ञवाली, लैनसिंह वाङ्देल र माधव घिमिरे प्रज्ञाप्रतिष्ठानका कुलपति भए । त्यसबेलासम्म पनि नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानको गरिमा सुन झैँ शुद्ध थियो । तर मुलुकमा बहुदलीय प्रणाली भित्रिएपछि कुलपति पद सरकारले नै कब्जा गर्यो र उपकुलपतिमात्र जनता हुने प्रावधान बस्यो । त्यहीक्रममा प्रा.डा.ईश्वर बराल, मदनमणि दीक्षित, मोहन कोइराला र प्रा.डा. वासुदेव त्रिपाठीको उपकुलपतित्वमा नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठान गठन भएको थियो ।

नेपालमा गणतन्त्र भित्रिएपछि राजकीय शब्दलाई राजाको शब्द बुझेर उक्त शब्द नै फलियो । अनि बौद्धिकता, क्षमता र प्रायः प्राज्ञिक तत्व नै नभएका दलका कारिन्दा अथवा भनौं कार्यकर्तालाई प्राज्ञ बनाएर त्यस पवित्रस्थलमा प्रवेश गराइयो । जसले गर्दा असली प्राज्ञ भेट्न घरघरतिर जानु पर्ने भयो अनि दलका कार्यकर्ता भेट्नु परे प्रज्ञाप्रतिष्ठानतिर लाग्नु पर्ने भयो । यसरी नेपालको इतिहासमा नै सबैभन्दा दुर्भाग्य र लाजमर्दो प्रज्ञाप्रतिष्ठानको गठन भइरह्यो । यसयुगले त्यसयुगका केदारमान व्यथितदेखि माधव घिमिरेसम्म र ईश्वर बरालदेखि वासुदेव त्रिपाठीसम्मको नेतृत्व, प्राज्ञिक स्तर र बौद्धिक क्षमताको तिर्सना जगाइरह्यो । वास्तवमा त्यसयुगको प्रतिनिधित्व गर्ने कुलपतिदेखि उपकुलपतिसम्मको सृजनात्मक प्रतिभाको नापो नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानका गणतान्त्रिक कुनै पनि कुलपति र त्यसमुनिका पदहरूसँग नापिन नै सकिँदैनथ्यो ।

केदारमान व्यथित र माधव घिमिरे महत्वाकांक्षी पनि थिए । व्यथितचाहिँ आफूलाई प्रखर राजनीतिज्ञ ठान्थे भने घिमिरे भने आफूलाई कविशिरोमणि नै ठान्थे । यसरी उनीहरूको महत्वाकांक्षा चुलिनु पनि गलत थिएन । किनभने व्यथितमा साहित्यको भन्दा राजनीतिकै बोलबाला अधिक थियो । अनि माधव घिमिरे पनि आफ्ना गुरुहरूलाई माथ गर्ने नै भैसकेका थिए ।

केदारमान व्यथितकै सक्रियतामा नेपालमा साहित्य सम्मेलनको सुत्रपात भएको थियो र उनैले घरीघरी साहित्य सम्मेलनहरू पनि गरिरहे । व्यथितमा आफूभन्दा अनुजपुस्ताका सर्जकहरूप्रति पनि असीम प्रेमको भावना थियो । वृद्धावस्थामा पुगिसक्ता पनि व्यथितले आफ्नै निवास काठमाडौंको ज्याठामा साहित्यिक कार्यक्रम र स्रष्टाहरूका सम्मानमा बेलाबखत दिवाभोज र रात्रिभोजको आयोजना गरिरहन्थे । जीवनको अन्तिम समयसम्म पनि उनमा रहेको उर्जा उल्लेखनीय थियो । उनी साहित्यिक सङ्गठन गर्न धेरै सिपालु थिए । राजनीतिमा धेरै समय दिए तापनि उनी साहित्य भनेपछि मरिमेट्थे । त्यस बेला चित्त नबुझेको कुरामा पनि राजारानीबारेको दुखेसो पोख्न पाइदैन थियो । त्यसैले व्यथित आफन्तका कानकानमा र घरभित्र राजारानीको पनि कुरा काट्ने गर्थे । अर्कातिर माधव घिमिरे चाहिं राजारानीको पनि वकालत गरिदिन्थे । तर उनले सृजना बाहेक सङ्गठन चाहिं गरेनन् । भनौं उनीमा व्यथितको जस्तै साहित्यिक गतिविधि न्यून थियो ।

कविवर माधव घिमिरेको अभिनन्दन समारोहको समापन कार्यक्रमले हामी नइलाई धेरै चिन्तित बनाएको थियो । समारोहमा प्रधानमन्त्री आएर त एउटै शब्द उच्चारण नगरी खाली हात गए र समितिका कुनै पदाधिकारीले समेत राष्ट्रकविको ‘रा’ नै पनि उच्चारण गरेनन् भने अब कविवरलाई राष्ट्रकवि बनाउने काम पार लाग्दैन भन्ने हामीलाई लागेको थियो । यतिका वर्षसम्म हामी यसैलाई साकार पार्न एकोहोरो भएर लाग्दा पनि राष्ट्रकविको अर्थ कसैले चाल पाएनन् भनेर हामी दुबैलाई दुक्ख लागिरह्यो ।

माधव घिमिरेका सृजनामा राष्ट्रप्रेमको उज्यालो प्रशस्त मात्रामा थियो । ‘गाउँछ गीत नेपाली’ जस्ता कालजयी गीतका सर्जक र ‘राष्ट्रनिर्माता’ जस्तो खण्डकाव्यको सृजना गरेर घिमिरेले नेपालीधरामा आफूलाई सुप्रबल राष्ट्रवादी कविका रुपमा स्थापित पनि गराएका थिए । वास्तवमा आधुनिक नेपालको जनमानसमा राष्ट्रप्रेमको भावना जागरण गराउने प्रमुख भूमिका पनि घिमिरेले नै निर्वाह गरेका थिए ।

माधव घिमिरेको राष्ट्रवादी पृष्ठभूमिका विषयलाई लिएर एकदिन इन्दिरा प्रसाईले मसँग एउटा प्रस्ताव राखेकी थिइन्— ‘घिमिरे हाम्रा राष्ट्रकवि हुन्, उनलाई हामीले राष्ट्रकवि नै मान्नुपर्छ र भन्नुपर्छ । अनि मैले पनि उनका कुरामा बूढी औँला थिचिदिँए । त्यसपछि केदारमान व्यथितलाई उपाधि के दिने भन्ने हामी माझ सल्लाह भयो । उनी राजनीतिज्ञ पनि भएको हुँदा उनलाई ‘राजकवि’ भन्नु उपयुक्त हुन्छ भन्ने हामी दुबैले ठहर गर्यौँ । त्यही अनुसार उनीहरूलाई हामीले ‘राजकवि’ र ‘राष्ट्रकवि’ भन्न पनि थाल्यौं र लेख्न पनि थाल्यौँ । हाम्रो अभियान सुनेर दुबै कविहरू पनि खुसी देखिन्थे ।

२०५२ साल माघ १५ गते नइ प्रकाशनको उद्घाटन माधव घिमिरेले गरे । त्यस बेला इन्दिरा र मैले उनलाई राष्ट्रकवि भनेर पहिलोपल्ट औपचारिक सम्बोधन ग¥यौँ । त्यसपछि पनि हामी त्यही लहरमा लहरिँदै हिँड्न थाल्यौँ । त्यही क्रममा मैले व्यथित र घिमिरेलाई भनेको थिएँ ‘हामी राजालाई जाहेर गरेर पनि राजकीय स्तरबाट तपाईहरूलाई राजकवि र राष्ट्रकवि घोषणा गराउछाैं ।’ त्यसपछि घिमिरेले चाहिं हामीमाझ आफ्नो मन खोलेका थिए— ‘मेरा लागि चाहिँ कविशिरोमणि या राष्ट्रकविमध्ये एउटा उपाधि जाहेर गरिदिनु पर्छ । मलाई मन परेको उपाधि चाहिं कविशिरोमणि नै हो । ‘न’काे साथमा ‘इ’ छ । ‘न’ले जाहेर गरेपछि फेल खाँदैन । तपाईं भनेको चमत्कारी पुरुष हो ।’

रानी ऐश्वर्यसँग मेरो राम्रै सम्पर्क थियो । त्यसैले मैले रानी ऐश्वर्यलाई यसबारेको विन्तीपत्र चढाएँ । त्यसबेला रानीबाट हुकुम भएको थियो, ‘२०४६ सालपछि राजदरबारबाट उपाधि दिन नपाइने भएको छ । अब मन्त्री मण्डलले नै यस्तोे काम गर्छ ।’ रानीका कुरा सुनेर त्यस बेला पहिलो पल्ट मैले फेल खाएको दुखद् अनुभूति सँगालें । रानीका वाक्य सुनेर त्यस घडी मेरो मुख सुक्न थालिसकेको थियो ।

हामी नइ हाम्रो योजनामा सफल भैरहेका थिएनौं तापनि व्यथित र घिमिरेलाई हामीले राजकवि र राष्ट्रकवि भन्न र लेख्न छाडेका पनि थिएनौं ।

सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री भएका बेला २०५४ सालमा यसबारे मैले थापाका भाइ नगेन्द्र थापालाई गुहारेँ र माघ ७ गते यही प्रस्ताव बोकेर म प्रधानमन्त्रीसमक्ष पुगेँ । प्रधानमन्त्री थापालाई मेरो कुरा चित्त बुझेछ । अनि उनले ‘लेखेर दिनुहोस् न !’ भनेपछि हामीले नइ प्रकाशनबाटै लेखेरै निवेदन दियौं । इन्दिरा र मेरा वीच सल्लाह भए अनुसार लेखनाथ पौड्यालको उपाधि नै किन फेरि प्रयोग गर्ने ! ‘कविशिरोमणि’को उपाधि लेखनाथ पौड्यालकै नाउँमा रहोस् । त्यसैले हामीले व्यथित र घिमिरेलाई ‘राजकवि’ र ‘राष्ट्रकवि’को उपाधिका लागि अनुरोध गरेका थियौँ । तर हामीले दिएको निवेदन कार्यान्वयन नहुँदै सूर्यबहादुर थापाको प्रधानमन्त्रित्व समाप्त भयो । अनि केही महिनापछि भनौं २०५५ साल भदौ २६ गते व्यथितको पनि स्वर्गारोहण भयो ।

२०६० सालमा सूर्यबहादुर थापा पुनः प्रधानमन्त्री भए । त्यसैबेला मदनमणि दीक्षितको संयोजकत्वमा ‘माधव घिमिरे राष्ट्रिय अभिनन्दन समारोह समिति’को गठन पनि भयो । त्यस समारोहमा इन्दिरा सदस्य र म सल्लाहाकारमा राखिएका थियौँ । त्यसैले उक्त समारोह समितिमा पनि हामीले माधव घिमिरेलाई ‘राष्ट्रकवि’ सम्बोधन गरिनुपर्छ भन्ने बारेको प्रस्ताव लगेका थियौँ । त्यस बेला समितिको बैठकमा हामीले भनेका थियौंं—‘६ वर्षअघि हामीले प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापासमक्ष माधव घिमिरेलाई ‘राष्ट्रकवि’को उपाधिका लागि प्रस्ताव लगेका थियौँ । उहाँलाई हाम्रो प्रस्ताव पनि मन परेको थियो । अहिले फेरि उहाँ नै प्रधानमन्त्री हुनु भएको समय छ । समारोह समितिबाटै पनि हामीले यो प्रस्ताव लग्यौँ भने यसले साकार रूप लिन सक्छ ।’ तर समितिले हाम्रो मागलाई टेरपुच्छर नै लगाएन । कतिसम्म भने ‘माधव घिमिरे राष्ट्रिय अभिनन्दन समारोह समिति’को आयोजनामा असोज ६ गते प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाबाट घिमिरेलाई अभिनन्दन पत्र दिइँदाको समारोहमा भने न कुनै पदाधिकारीले घिमिरेलाई राष्ट्रकवि भनेका थिए न त प्रधानमन्त्रीबाटै उक्त शब्दको उच्चारण भएको थियो । त्यस समारोहका सञ्चालक (उद्घोषक) इन्दिरा प्रसाईले भने पुरै समारोह अविधिभर पटकपटक राष्ट्रकवि, राष्ट्रकवि र राष्ट्रकवि भनिरहेकी थिइन् । समारोहको भिडियो हेरेपछि दङ्गपर्दै घिमिरेले इन्दिरासँग भनेका थिए— ‘ओहो ! मेरो अभिनन्दनका बेलामा तपाईले त सुरूदेखि अन्तिमसम्म मलाई राष्ट्रकवि नै राष्ट्रकवि भन्नु भएको रहेछ । सोही शब्द समेत वायुमा गुञ्जायमान हुँदैहुँदै ब्रह्माण्डकै जागृतीले समेत मलाई राज्यले ‘राष्ट्रकवि’को उपाधि दिनै परेजस्तो लाग्यो ।’

कविवर माधव घिमिरेको अभिनन्दन समारोहको समापन कार्यक्रमले हामी नइलाई धेरै चिन्तित बनाएको थियो । समारोहमा प्रधानमन्त्री आएर त एउटै शब्द उच्चारण नगरी खाली हात गए र समितिका कुनै पदाधिकारीले समेत राष्ट्रकविको ‘रा’ नै पनि उच्चारण गरेनन् भने अब कविवरलाई राष्ट्रकवि बनाउने काम पार लाग्दैन भन्ने हामीलाई लागेको थियो । यतिका वर्षसम्म हामी यसैलाई साकार पार्न एकोहोरो भएर लाग्दा पनि राष्ट्रकविको अर्थ कसैले चाल पाएनन् भनेर हामी दुबैलाई दुक्ख लागिरह्यो । वास्तवमा त्यो रात मलाई निन्द्रा पनि लागेन । त्यसैले भोलिपल्ट बिहानै सात बजे यसै कामलाई सार्थक बनाउने प्रयासका लागि सूर्यबहादुर थापाका कान्छा भाइ साहित्यकार नगेन्द्र थापालाई भेट्न हामी बालुवाटारतिर लाग्यौं । नगेन्द्र दाइलाई फेरि सबै कुरा भनेपछि उहाँले ‘म दाइसँग भेट्टाई दिन्छु; अनि भाइबैनीले नै उहाँलाई सबै कुरा भन्नु’ भन्नुभयो ।

प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा समक्ष राष्ट्रकविबारेको हामीले २०५४ सालको कुरा पनि स्मरण गरायौं र उहाँबारेका सबै कुरा खोल्दै गयौं । ‘माधवजीका नाउँमा त्यत्रो समारोह समिति गठन भएको थियो । उनीहरू किन यस भावनामा देखा परेनन् ?’ हाम्रो निवेदनमाथि त्यस बेला प्रधानमन्त्री थापाको हामी नइलाई पहिलो प्रश्न थियो । ‘हजुरले कुनै हालतमा पनि राष्ट्रकविका लागि निर्णय गरिदिनु पर्यो ।’ त्यस बेला अरू केही नभनी मैले प्रधानमन्त्रीसँग त्यही मात्र एकोहोरो निवेदन गरिरहें । ‘नइको माग अत्यन्तै जायज छ । यस कार्यले साहित्यिक क्षेत्रको गरिमामा वृद्धि हुनेछ’ हामीसँगै भएका नगेन्द्र थापाले प्रधानमन्त्रीसमक्ष सिफारिस गर्दै भनेका थिए । नगेन्द्र दाइका अनुसार ‘माधव घिमिरेलाई राष्ट्रकविको उपाधिका लागि सूचना तथा सञ्चार मन्त्री कमल थापाले मन्त्रिपरिषद्मा ठाडो प्रस्ताव लगेका थिए ।’ हामीले प्रधानमन्त्रीलाई भेटेको भोलिपल्टै अर्थात् असोज ८ गते मन्त्रिपरिषद्बाट ‘राष्ट्रकवि’को उपाधि प्रदान गर्ने निर्णय भयो । अनि सो निर्णयमा त्यसैदिन तत्कालीन श्री ५ ज्ञानेन्द्रबाट लालमोहर पनि लागेको थियो । (२०७५ साल असोज ६ गतेको ‘गोरखापत्र शनिवार’मा राष्ट्रकविकाे तुलसीहरि काेइराला (Koirala) सँँगकाे वार्ता हेर्नुहोला ।)

माधव घिमिरे राष्ट्रकवि हुनु भएको बेहोराको सबै सञ्चार माध्यममा समाचार आयो । अनि नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानका सदस्यसचिव डा. तुलसी भट्टराई (Bhattarai) को मोटर चढेर उनीसहित इन्दिरा र म माधव घिमिरेलाई बधाई ज्ञापन गर्न असोज ९ गते विहान आठ बजे उनको निवास लैनचौर पुगेका थियौँ । त्यसबेला मेरा हातमा एउटा भव्य माला थियो । मैले गौरवान्वित हुँदै सोही माला घिमिरेका गलामा पहिर्याई दिएँ । इन्दिराले चाहिं उनलाई अविर लगाई दिइन् अनि तुलसी भट्टराईले अविर र फूलले घिमिरेलाई पर्सी दिए । हामीले माल्यार्पण गरिरहँदा माधव घिमिरेका आँखामा खुसीका आँसु छमछमाउदै थिए । ‘नइ भनेका चमत्कार हुन् । यो चमत्कारको फल मैले नै पाएँ । नइ बसेकै संस्थाबाट आजभन्दा ५ वर्षअघि मैले पाँच लाख रुपियाँ राशि सहित सार्क स्तरीय भूपालमानसिंह कार्की पुरस्कार (Sunita Singh Karki) पनि पाएको थिएँ । त्यस बेला मैले पाएको ताम्रपत्रमा नै ‘राष्ट्रकवि’ लेखिएको थियो । साथै मेरो जीवनमा पाँच लाख रुपियाँ मैले एक मुष्ठ गनेको पनि त्यही प्रथम पटक थियो ।’ उनका कृतज्ञताका शब्दले त्यतिखेर हामी पनि भावुक बनेका थियौँ ।

राष्ट्रकवि भएपछि माधव घिमिरेले राष्ट्रकविका लागि पहल गर्ने नगेन्द्र थापा तथा उहाँकी श्रीमती मञ्जु थापा, कृष्णभक्त श्रेष्ठ र हामी नइलाई रात्रिभोजनका लागि उनका घरमा बोलाएका थिए । शान्त रात्रिभोज चलिरहेका बेला उनले हामीमाझ भनेका थिए— ‘नइ नलागेका भए म कसरी राष्ट्रकवि हुन्थें र ?’

—-
लेखक ‘नइ प्रकाशनʼ तथा ‘त्रिमूर्ति निकेतनʼका संस्थापक नरेन्द्रराज प्रसाई गीतकार, निबन्धकार तथा जीवनीकार हुनुहुन्छ ।

लाईभमाण्डूमा राखिएका ‘नइ प्रकाशनʼका सामाग्रीहरू कपीराइट © अन्तर्गत राखिएका छन् । तसर्थ स्रष्टाको अनुमतिविना कहिंकतै प्रयोग गर्न पाइनेछैन । धन्यवाद !

प्रतिक्रिया दिनुहोस !
Loading comments...
सम्बन्धित खबरहरु

नवनियुक्त प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई कुन स्थितिले प्रम पदमा आसीन गरायो भन्ने यथार्थ राजनीतिमा सामान्य जानकारी राख्नेहरूलाई समेत भलिभाँति थाहा छ।

भारतका स्थल सेनाध्यक्ष जनरल मनोज मुकुन्द नरवणे र सेनाका प्रधान सेनापति महारथी जनरल पूर्णचन्द्र थापाबिच टेलीफोनमार्फत संवाद भएको छ ।

धार्मिक तथा आध्यात्मिक तिर्थाटन स्थलहरुको पुनर्स्थापना कार्य सुरु गर्नुपूर्व क्षमा माग्ने रिति अनुसार ललितपुरका स्थानीय समुदायले हिरण्यवर्ण महाविहार तथा दिगी

राष्ट्रिय एकता अभियानले काठमाडौंमा जनता समाजवादी पार्टी नेपाल (जसपा) का सङ्घीय परिषद् अध्यक्ष तथा पूर्व प्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराईविरुद्ध प्रदर्शन