Lifestyle Portal
  •   ११ मंसिर २०७९, आईतवार

दाजूभाईको लामो आयूका लागि यो विधिले लगाउनुहोस् टीका – किन मनाइन्छ यो पर्व?

२० कार्तिक २०७८, शनिबार ०५:३०

लोकप्रिय

हिन्दू पञ्चाङ अनुसार कार्तिक महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने द्वितीया तिथिका दिन भाइटीका पर्व मनाउने गरिन्छ । भाइटीकालाई भैया दूज, यम द्वितीया, भाई तिहार, भ्रातृ द्वितीया, किजापूजा आदि नामले पनि मनाउने गरिन्छ । नेपाल, भारत लगायतका देश तथा वैदिक सनातन हिन्दूहरु रहने विश्वभरका हिन्दूहरुले यस दिन यो पर्वलाई दिदीबहिनी तथा दाजूभाईहरुबिच एकअर्का प्रतिको स्नेह, समर्पण तथा अगाध मायाको प्रतिकको रुपमा मनाउने गरिन्छ ।

लेखकः पण्डित बिदुर खनाल

भाइटीका पर्व नेपालभर धूमधामले मनाउने गरिन्छ । यस दिन दिदीबहिनीहरुले आफ्नो दाजूभाईको निधारमा सप्तऋषि तथा सातवटै ग्रहको प्रतिकको रुपमा सात रङको टीका लगाउने चलन छ । यी रङहरुले टीका लगाउँदा विधिपूर्वक दिदीबहिनी तथा दाजूभाइको उज्ज्वल भविष्य तथा दीर्घायूको कामना गर्ने गरिन्छ । यस दिन दिदीबहिनीहरु तथा दाजूभाइहरु एक ठाउँमा जम्मा भई एकआर्कासँग यस विशेष दिनका लागि भेट्न र यस पर्वको आनन्दमा डुब्न उत्साहित रहन्छन् ।

तिहार, दिपावली, दिवाली आदी नामले परिचित यो चाड नेपाल तथा भारत लगायतका देशहरुमा बिजयादशमी पछि मनाइने दोस्रो ठुलो चाड हो । यो यमपञ्चकको अन्तिम दिन अर्थात कार्तिक शुक्ल द्वितीया तिथिका दिन भाइटीका मनाइन्छ । यो टीका लगाउने एउटा प्रकृया मात्र नभई दिदीबहिनी र दाजूभाइले एक अर्कालाई गर्ने सम्मान तथा भगवानको दर्जामा राखेर पूजा गर्ने हाम्रो वैदिक सनातन हिन्दू संस्कृतीको ब्यापक गर्विलो पर्व पनि हो ।

यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई मिठा मिठा परिकारहरु जस्तै, सेलरोटी, अनर्सा, अतिस्वास्थ्यवर्द्धक सुखाइएका फलफूलहरु (काजू, किसमिस, नरिवल, ल्वाङ, सुकमेल, कटुस, हाडे बदाम, मखान) तथा मनपर्ने स्वादिष्ट परिकार तथा मिठाईहरु दिने गरिन्छ । दिदीबहिनीहरुको स्वाद र आशिर्वादको माया स्वरुप दाजुभाइहरुले पनि आफ्ना प्यारी दिदीबहिनीलाई गक्षअनुसार दक्षिणा तथा उपहार दिने गरिन्छ ।

भाइटीकाको दिन मण्डला अथवा स्वस्तीक चिन्हको रेखी कोरेर दियो, कलश र गणेशको स्थापना गरी पूजा सामाग्रीहरु तयार गरिन्छ । र यसमा विशेषत् अबिर केसरी बाहेक सात रङहरुलाई बेग्ला बेग्लै राखेर पूजाको तयारी गरिन्छ । पूजामा अर्को आवश्यक सामाग्री भनेको बिमिरो, मखमली फूलहरु, सुपारी फूलको अथवा मखमली फूलको माला, कटुस, भाइमसला आदी हुन् ।

त्यसपछि दाजूभाईलाई पूजास्थानमा पूर्वतर्फ फर्काएर आसनमा बसाईन्छ र तोरीको तेल र पानी मिसिएको पानीको घडामा दूबो चोपेर दाजूभाइको टाउकोमा दल्ने गरिन्छ । यसपछि यमराजको आह्वान गरेर दैलोमा ओखर राखेर पत्थरको लोहोरोसहित पूजा गरिन्छ । त्यसपछि पानी र तेल राखिएको घडा (कलस) तर्क्याउँदै पूजास्थललाई सात फन्को पारेर घेरिन्छ । अब त्यस घेराभित्र, दिदीबहिनी तथा दाजूभाइलाई पूजा नसक्किएसम्म कसैले छुन या त्यस घेरा भित्र छिर्न मनाहि हुन्छ ।

अब पूजाको दोस्रो चरण प्रारम्भ हुन्छ, अर्थात दिदी बहिनीले दाजूभाइको काँध, शीर, घुँडा र छातीमा फूल र अक्षेता छर्किएर भाइपूजाको विधि प्रारम्भ गर्ने गर्दछन् । त्यसपछि तीलको तेलमा बालिएको दियोले आरती उतार्दै घण्टी डोलाउने गरिन्छ । दाजूभाइहरु भने दिदीबहिनीहरुको सामू पलेटी कसेर हात जोडी बसिरहन्छन् । आरती गरिसकेपछि टीकाको प्रकृया प्रारम्भ हुन्छ ।

दिदीबहिनीले दाजूभाइको निधारमा तिलक लगाएर पालै पालो सातै रङहरु तिलकमाथी क्रमशः तलबाट माथी लगाइन्छ र अरोग्य तथा दीर्घायूको कामना गर्ने गर्दछन् । त्यस्तै दाजूभाइले पनि दिदीबहिनीको निधारमा चन्द्रमाको तिलक लगाएर सातै रङगहरु तिलकमाथी क्रमशः दाहिने हुँदै देब्रेसम्म मिलाएर लगाइन्छ । र एकअर्कालाई कहिल्यै नओइलाउने अजम्बरी सुपारी फूल अथवा मखमली फूलको माला लगाइदिएर दीर्घायू तथा सुस्वास्थ्यको आशिष दिइन्छ ।

यसपछि दिदीबहिनीले दाजूभाईलाई सगून स्वरुप दही खुवाउने गर्दछन् र दिदीबहिनीलाई पनि उक्त दहि दाजूभाइले खुवाइदिन्छन् । यहाँसम्म यो धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रकृया बडो अद्भूत देखिन्छ, अलौकिक हुन्छ । समग्रमा दिदीबहिनी र दाजूभाई बीचको अगाध स्नेह, सम्मान र समर्पणको एउटा फरक संसारमा लैजान्छ भाइटीकाको सम्पूर्ण प्रकृयाले ।

यसपछि दिदीबहिनीले तयार पारेका स्वादिष्ट पकवानहरु जस्तै: सेलरोटी, अनर्सा, मिठाईहरु तथा भाइमसला सहितको कोसेली दाजूभाइलाई दिइन्छ र दाजूभाइले दिदीबहिनीको पाउमा ढोगेर उनीहरुलाई मनपर्ने उपहार, खानेकुरा तथा नगद दक्षिणा दिने गर्दछन् ।

अब टीका लगाउने प्रकृया अघि पूजास्थलको दैलोमा पूजा गरेर राखिएको ओखरलाई सँगै राखिएको पत्थरको लोहोरोले फोडिएपछि बल्ल तेल र पानीयुक्त दूबोको धारोले सात फन्को घेरीएको घेरोबाट निस्किन मिल्छ र यति गरेसँगै भाइटीका सम्पन्न हुन्छ ।

भारतवर्षमा भाइदूजको दिन यमराजको पूजा गरेर यमुना नदीमा डुबुल्की लगाउने पनि परम्परा रही आएको छ । पौराणिक कथाका अनुसार यस दिन यमदेव (यमराज) आफ्नो बहिनी यमुनाको निमन्त्रणामा उनको घरमा भोजन गर्न पुग्नुभएको थियो ।

भाइटीकाको शुभ साइतः
यमद्वितीया भाइटीका, (किजापूजा) वि.सं. २०७८ कार्तिक २० गते, शनिवार ११:०२ बजे बिहान

भाइटीकासँग जोडिएको पौराणिक कथा:
भगवान सूर्यदेवको अर्धांगीनी (श्रीमती) को नाम छाँया हो । उनको कोखबाट यमराज तथा यमुनाको जन्म भएको थियो । यमुनाले आफ्नो दाजू यमराजलाई बडो स्नेह गर्नुहुन्थ्यो । यमुनाले यमराजलाई आफ्नो घर आएर भोजन गर्ने निरन्तर निवेदन गरिरहनुहुन्थ्यो, तर यमराज आफ्नो कार्य व्यस्तताका कारण बहिनी यमुनाको अनुरोध टाली रहन्थे । एकपटक कार्तिक शुक्ल द्वितीयाको दिन बहिनी यमुनाले आफ्नो दाजू यमराजलाई भोजन गर्न घरमा बोलाउनुभएको थियो, बहिनीको घर जाँदै गर्दा यमराजले नर्कमा बस्ने जीवहरुलाई मुक्त गर्नुभयो र बहिनी यमुनाको घर पुग्नुभयो ।

दाजू यमराजलाई आफ्नो घरमा देखेर यमुनाले हर्ष−विभोरका साथ दाजूको स्वागत सत्कार गर्नुभई भोजन खुवाउनुभयो । यसबाट प्रसन्न हुनुभएका दाजू यमराजले बहिनीलाई वरदान माग्न भन्नुभयो । बैनी यमुनाले दाजू यमराजलाई भन्नुभयो, “तपाईं हरेक वर्ष यसरी नै मेरो घरमा भोजनका लागि आउनुहुनेछ र यस दिन जो दिदीबहिनीले आफ्नो भाइलाई टीका लगाएर भोजन गराउनेछिन उनलाई हजूरको भय हुनेछैन ।” दाजू यमराजले बहिनी मागेको वरदानलाई ‘तथास्तु’ भन्नुभयो र बहिनी यमुनालाई उपहारस्वरुप अनेक अमूल्य गरगहना तथा लत्ताकपडाहरु दिएर यमपुरीतर्फ लाग्नुभयो । जो दाजूभाई यस दिन यमुनामा स्नान गरेर श्रद्धापूर्वक दिदीबहिनीको आतिथ्य स्वीकार गर्दछ, उनीहरुमा यमराजको भय रहन्न ।

सम्पूर्ण दाजूभाई तथा दिदीबहिनीहरुमा भाइटीकाको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना!!

प्रतिक्रिया दिनुहोस !
सम्बन्धित खबरहरु

काठमाडौ – काठमाडौ क्षेत्र नम्बर १ का घण्टिबहाक उम्मेदवार पुकार बमलाइ भोट माग्न चलचित्र निर्देशक प्रदिप भट्टराई र निर्माता रविन्द्र

नेपालका लागि भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तवले आज आयोजित एक समारोहबीच निर्वाचन आयोगका प्रमुख निर्वाचन आयुक्त दिनेश कुमार थपलियालाई भारत सरकारको

नेपालका लागि भारतीय राजदूत महामहिम नवीन श्रीवास्तवले आज आयोजित एक समारोहबीच नेपालका माननीय अर्थमन्त्री जनार्दन शर्मालाई भारत सरकारको तर्फबाट २००

त्रिमूर्ति निकेतनका संस्थापक तथा अध्यक्ष इन्दिरा प्रसाईको अध्यक्षतामा २०७१ साल वैशाख ३० गते बसेको निकेतनको साधारणसभाले नेपाली साहित्यका महारथी डा.सत्यमोहन