Lifestyle Portal
  •   १० असार २०७८, बिहीबार
janakpur dham

सीताराम र नयाँ अयोध्याको परिकल्पना

२८ कार्तिक २०७५, बुधबार ०९:३६

कहिलेकाँही दु:ख लाग्दछ जब अल्पज्ञान भएकाहरु आधुनिकता अनि केही वादहरुको आडमा हाम्रा प्राचिन ग्रन्थ, उदहारण अनि पौराणीक पात्रहरु माथि अधिकार अनि असमानताका आक्षेपहरु तेर्र्स्याँउछन् ।

कुरा यस्तै भयो जब बजारमा आएको एउटा नयाँ धर्मका ठेकदारले रामसीताका कथाहरुमा नारीवाद अनि मानवअधिकार लगायतका कुरा घोलेर समाजमा बिष ओकलिरहेको थियो,त्यस्ता धेरै उपबुज्रुकहरु आजभोली भेटिइने चलन छ ।

यो आलेख ति सबैका लागि एउटा उत्तर, हाम्रा ग्रन्थहरु हाम्रा जिवीत इतिहास हुन् जसमा दर्शनअनि बिज्ञान दुबै छन् ।

राम ऐतिहासिक पुरुषमात्र नभई सारा ब्रम्हण्डको मानवताको कसी मानिन्छ । त्यस्तै, सीतालाई ब्रम्हण्डिक आकांक्षाको स्वरुप मानिन्छ ।

अर्थ गहिरो छ अनि स्पष्ट पारिदिने पण्डित या ब्याख्याकार को कमी पनि छ । भागवत सप्ताहमा धर्म अनि दर्शन भन्दा किर्तन, भजन र लिला मात्र गरेर रमाइलो गर्ने चलन बढेको छ, भागवत महापुराण् वाचन अनि सत्संगमा धर्म अनि दर्शनको बढि ब्याख्या र तर्क जरुरी छ। हाम्रा सस्कार केवल रमाइलोका लागि मात्र नभई दर्शनको पुनरावृ ितगर्नका लागि पनि हो ।

यस्तो गहिरो अर्थ नबुझी हामीले रामायण लगायत अन्य ग्रन्थ अनि धेरै पात्रहरुलाई र उनीहरुको शानदार कथालाई बेअर्थ लगाउने हिम्मत गरिरहेका हुन सक्छौँ । राम रावण बिना अपुरा छन्, रावण थियो र त राम भए भन्ने तथ्य पनि एकातिर छ । हामी चलचित्र हेराईलेयति धेरै एकतर्फि पनि भएका छौं कि कुनै एउटा पात्रलाई नायक अनि अर्कालाई खलनायक देख्ने बानी पनि परेको छ जुन नराम्रो हो । हरेक पात्र र कथामा दर्शन अनि भावार्थ लुकेको छ, हामीले सत्य अनि पवित्र कुरालाई आत्मसाथ गर्न सक्नुपर्दछ ।

सीता
कहिलेकाँही त सीता रामायणमा रावण अनि राम भन्दा पनि धेरै गुणा शक्तिशाली पाइन्छ। रावणले हरेर लिएर गएपछि पनि १ वर्षको लंकाको बसाईमा रावणका अनेकन त्रास, डर, भय अनि फकाईमा पनि सीतालाई अडिग पाइन्छ । उनले रावणका हरेक शक्ति अनि सम्पतीलाई ठाडै चुनौति गरिदिन्छिन् । रामले बनवासमा सीतालाई नलैजान बिभिन्न कारण अनि भय देखाएपनि अन्नत सीता बनवास गएकी हुन् । अयोध्याकाण्डमा रामले सितालाई गएर आफ्नो पिताको आज्ञा बमोजिम आफु बनवास गई भरतलाई राजा बनाउने भन्दछन् । सीतालाई आफुसंग बनवास नजान रामको आज्ञा रहन्छ, लगभग १७ श्लोकहरु त रामले बनवासको दुख्ख र कष्ट अभिब्यक्त गर्न खर्च गरेका छन् ।

सीताको जवाफलाई यहाँ अभिब्यक्त गर्न चाहें
हे राम ,तपाँईका यी कुराहरुले मैले बनवासको दुख्खका बारेमा थाहा पाँए भन्दै सीतारानीले उल्टै रामलाई प्रश्न गर्छिन । तपाँईका सुझावले मैलै आफुलाई साह्रै कमजोर र सानो भएको पाँए, जुन म कदापी छैन् । एउटी नारीकालागि न उन्को बुवा, न पती न पुत्र या पुत्रि कसैले पनि अब उप्रान्त निर्णय गरिदिने छैनन् । म आफ्नो निर्णय आँफै गर्दछु र तपाँईसंग वनवास जाँदैछु ।

सीताका कतिपय दृढसंकल्प अनि आत्मसम्मान र स्वाभिमानका कुरा शास्त्रहरुवाट झिक्न हामीले सकेका छैनौं । ब्रिटिशहरुले जागिर दिएका जर्मन अनुवादक म्याक्स मुलरका अर्धअर्थ र उल्टो अर्थ लाग्ने अनुवाद को आधारमा शायद हामीले हाम्रा ग्रन्थवाट पक्कापक्की अर्थ निकाल्न छाड्यौं कि ?

कहाँ कमजोर छिन सीता ? कहाँ अटाएन बिदेशी नारीवाद ?
एउटा पत्नीको रक्षार्थ यूद्धभूमिमा होमिएका राम अनि प्रजाको प्रश्नलाई राजाका हैसियतले उत्तर दिन श्रीमतीको परीक्षा लिन पनि पछि नपर्ने अयोध्या नरेश वास्तवमै मर्यादा पुरुषोत्तम छन् । सीता आँफै आफ्नो रोजाईले वनवास गएकी हुन्, नारीवाद संग सितालाई जोडेर आक्षेप लगाउनेहरुलाई रामायणको पूर्णपाठ गर्ने सुझाव पनि दिन चाहें यहाँ ।

राम र सीता भारत तथा एसियाका इतिहास र संस्कारका हिस्सा हुन् । अहिले उनीहरुको महिमा विश्वभर गुँजिदै छ ।

रामायणको कथा सुनेपछि के बाँदरहरु साँच्चै बोल्न सक्थे त वा राम र सीताले सही गरे त भन्ने किसिमका प्रश्नहरु उठ्नुभन्दा हामी कति सत्यवादी हुन सक्छौँ भन्ने प्रश्न वैधानिक हुन्छ । बाल्मिीकीले रामायणमार्फत  राम र सीताको वर्णन गर्दै युवा होस् वा वृद्ध हामीमा उच्च र योगिक धारणाको अवचेतन गराउने प्रयास गरेका छन् ।

सीताको खोजी
रामायण सीताको कथा वरिपरि घुमेको छ । को हुन् सीता ?  सीता गर्भबाट जन्मेको नभएर जमिनबाट उत्पत्ति भएकी हुन् । राजा जनकले हलो जोत्ने क्रममा सीतालाई भेटाएका थिए । राजा जनक पनि साधारण राजा थिएनन् । उनी प्राचित भारतका विद्वान् राजा थिए । जनककी छोरीको रुपमा रहेकी सीताले पनि वैद्विक ज्ञान र कला प्राप्त गरिन् । कलात्मक प्रेरणाका कारण उनलाई सरस्वती, धर्तीमा सबै जीवजन्तुको पोषण गराउने क्षमता राख्ने भएकीले लक्ष्मीको, र योगिनी अथवा परिबन्धबाट पार लगाउन सक्ने भएकीले पार्वतीको प्रतिकका रुपमा लिइन्छ । सीतामानिहित आत्मशक्ति तथा चेतनाशक्ति ग्रहणशील तथा मौन मनबाट मात्र प्राप्त हुन्छ जुन अलौकिक हुन्छ ।

सीता हराउनु र फेला पर्नु हाम्रो आत्मज्ञान हराउनु र फेला पर्नुको प्रतिकका रुपमा हेर्न सकिन्छ । लक्ष्मणलाई बुद्धिको आदेश नमान्ने हठी स्वभावको शक्ति र त्यस्तै रामलाई हामी भित्र नै जगाउनपर्ने हाम्रो अवचेतनको रुपमा लिन सकिन्छ । हनुमान वायुका पुत्र हुन् । उनलाई राम र सीतामा समर्पित हाम्रो प्राण मान्न सकिन्छ । रावणले हामीभित्रको भ्रम, अंहकार र शक्तिमोहको प्रतिनिधित्व गर्दछन् ।

नयाँ अयोध्याको परिकल्पना
रामभत्तिमा समर्पित हुनका लागि हामीले धर्म र साधनाको जीवन व्यतित गर्नुपर्छ । मानवीय विचारशक्ति तथा धारणाहरुले भ्याउन नसक्ने लौकिक चेतना आत्मसाथ गर्न सक्नुपर्छ । यसका लागि, हामी सीता बन्नुपर्छ र हाम्रो जीवनको परिकल्पना बनाएर त्यसका लागि त्याग गर्नुपर्छ । लक्ष्मणजस्तै हाम्रो विचारशक्तिलाई धारिलो बनाउँदै क्षणिकबाट अनन्ततर्फ लाग्नुपर्छ ।

हामीले हामीभित्रको हनुमानलाई जगाउँदै हाम्रो परिबन्धलाई परिष्कृत बनाउनका लागि प्रयत्न गर्नुपर्छ । हामीले अज्ञानता र अहंकारलाई मास्दै हामीभित्रको रावणलाई जित्न सक्नुपर्छ ।

हामी सबै अयोध्यातर्पत फर्किने समय आएको छ । यसको मतलब हामीले बाहिरी संसारको मात्र नभएर भित्री संसारको आध्यात्मिक यात्रामा लम्कनुपर्छ । अयोध्या भनेको विवेक, भक्ति, समर्पण तथा एकताको चेतना भएको अलौकिक शहर हो । धर्मको राज्य मानिने अयोध्यामा हरेक प्राणीलाई र इमानदार आचरणलाई बढावा दिइन्छ ।

धर्मको अवतार भगवान रामले हामीलाई हाम्रो मुख्य कर्तव्य भनेको हरेक प्राणीलाई सेवा गर्नु हो भन्ने उदाहरण दिएका छन् ना कि हाम्रा व्यक्तिगत इच्छा पूर्तिका लागि । रामायणबाट हामीले सिक्नपर्ने कुराहरु धेरै छन् तर यसका लागि हामीले नम्र र विवेकी भएर बुझ्न खोज्यौ  भने मात्र यसमा लुकेका ज्ञानहरु प्रकट हुन थाल्दछन् ।

जय श्री राम
जय सीता–राम

प्रतिक्रिया दिनुहोस !
Loading comments...
सम्बन्धित खबरहरु

सागर बेल्बासे, साैरभ न्याैपाने- देशको राजनितिमा विधि र नियतको प्रश्न उठ्नु नौलो विषय होइन । हरेक सरकारका बिपक्षी, शुभचिन्तक बौद्धिक

:: सन्ध्या भट्टराई :: “संसार चुम्ने मेरो चाहना ! संसार चूम्ने मेरो चाहना! छोरी मान्छे होस त गार्हो पर्छ भन्ने

डा. खिमलाल देवकोटा – एक वर्षभित्र तोकिएको निश्चित साधन–स्रोतबाट सम्पन्न गर्न लक्ष्य राखेका आर्थिक, सामाजिक, पूर्वाधार, लैङ्गिक, सूचना तथा प्रविधि,

वि.सं. २०३३ देखि औपचारिक सुरुवात भएको नेपालको पूँजीबजार चार दशक सम्म पनि अन्तराष्ट्रिय मापदण्ड अनुरुप हुन नसक्नु विडम्बना पूर्णनै छ