Lifestyle Portal
  •   २१ श्रावण २०७८, बिहीबार

पूँजिवादको अवधारणा र इतिहास

२१ कार्तिक २०७६, बिहीबार १९:५३

यि बिचारधाराहरु हामीले विश्व इतिहास र आजको राजनैतिक मुद्धाहरुमा सर्वाधिक चर्चाम रहनेगर्दछन् । आज हामी लाइभमाण्डुमा यि ३ बिचारहरुको सरल प्रस्तुती गर्दै छौं किनभनें आजको कन्टेम्पोररी राजनिति बुझ्नलाई र यस शताव्दी अर्थात २० औैं शताव्दी र सहश्राब्दीपछि पनि सर्वाधिक रुपमा असर गरेको यि ३ बिचारधाराहरु हामीले बुझ्न जरुरी छ ।

अंग्रेजीमा इज्महरुको निकै चर्चा गरिन्छ, क्यापीटलीज्म, कम्यूनिज्म लगायत धेरै हामीले सुनेका छौं, यि फरक फरक सामाजिक, राजनैतिक, आर्थिक र दर्शनशास्त्रिय ब्याख्या र धारहरु हुन् । समाजवादलाई सोसियउलीज्म, साम्यवादलाई कम्यूनिज्म र पूँजिवादलाई क्यापीटलीज्म भनेंर भनिन्छ । यी धारहरुले आधूनिक विश्वलाई एउटा नयाँ रुप दिएको छ ।

शुरुवात हामी पूजिँवादबाट गर्दछौं, यसलाई समानता र समान प्रगतिको अवसरको घोतकका रुपमा लिइन्छ । अहिलेका बिकसित धेरै देशहरु पूँजिवादमा आधारित भएर सञ्चालीत पनि भएका मानिन्छन् । सामान्य रुपमा भन्दा पूँजिवाद एउटा यस्तो सामाजिक र आर्थिक संरचना हो जस्मा उत्पादनका तत्वहरु जस्तै जमिन, कारखाना, श्रम र अन्य श्रोतहरु राज्यको मातहतमा नरहेर व्यक्तिको मातहतमा रहन्छन् । अर्थात पूँजिवादले प्राइभेटाइजेशनको पैरवी गर्दछ । सरकारका अलावा कुनै पनि व्यक्ति या समुह उक्त उत्पादनका तत्वहरुको स्मामित्व ग्रहण गर्न सक्दछन् ।

पूँजिवादले ब्यापारमा स्वतन्त्र बजारको अवधारणा राख्दछ, यहाँ उत्पादकलाई कसरी र कति ब्यापार गर्ने भनेर पूरापुरी छुट दिइएको हुन्छ । उत्पादनका सबै संयन्त्रहरु चाहे खेत या कारखाना या सेवाग्राही अन्य कुनै उत्पादन भएपनि ति उत्पादनका लक्ष्य नाफा मुलक हुन्छ भन्ने पूँजिवादले आत्मसाथ गरेको हुन्छ । यस नाफाले पूँजिको निर्माण हुन्छ र ब्यापार प्रवर्धन अनि समाज बिकास निजि क्षेत्रको सहभागीतामा हुनेछ भन्ने विश्वास पूँजिवादको हुन्छ ।

उत्पादनका सम्पूर्ण शंसाधनचाँही पूँजिवादमा निजि क्षेत्रले राख्दछ, जस्तै तपाँईको एउटा गाई छ भनें त्यस बसलाई यहाँले कहाँ र कति चलाउने भन्ने निर्णय यहाँ आँफैले लिन सक्नुहुन्छ तर समाजवाद र साम्यवादमा भनें स्टेट अर्थात राज्यले यी कुराहरु निर्धारण गर्दछन् ।
पूजिवादको मुख्य कुराहरुमा पहिलो भनेंको प्राइभेट अर्थात निजि क्षेत्रको सहभागीता र दोश्रो बेज लेवर अर्थात श्रम हो जहाँ उत्पादनमा सहभागी मजदुरलाई पूँजिपतिले श्रमको मुल्य दिनुपर्ने हुन्छ । तर उत्पादनमा नाफा भएमा मुनाफा या घाटा भएमा घाटा पूँजिपतिले नै पाउने या व्यहोर्नुपर्ने हुन्छ । तेश्रो पूँजिको निर्माण र चौंथो भनेंको प्रतिस्पर्धात्मक बजार हो । उत्पादकले पूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक बजारमा उत्पादन बेच्नुपर्ने भएकाले बजारको माग अनुरुप स्वयम ढल्नुपर्ने हुन्छ । जस्को उत्पाद राम्रो, गुणवान, उपयूक्त र मुल्य रहज हुन्छ त्यस कम्पनीले बजारमा आफ्नो ब्यापार बढाउन सक्ने हुन्छ ।

विशुद्ध क्यापीटलीस्ट अर्थतन्त्रपनि विशुद्ध पूँजिवाद हुन्न, बिकसित देशहरुमा पनि धेरै ब्यापारहरु मोनोपोली अर्थात कुनै एक कम्पनीको हातमा नियन्त्रित भएको पाइन्छ ।

पूँजिवादको शुरुवात बेलायतबाट भएको मानिन्छ, धेरै अघि फ्यूडल राजाहरु हुँदा आफ्नो राज्य वरपरका खेतहरुमा उत्पादन गर्न जनतालाई आदेश दिएपछि उनीहरुलाई यस उत्पादनको साटो र श्रमको साटो उनीहरुको वसोवास र जिवनका आधारहरु राज्यले ब्यहोर्ने सर्तमा राखेपछि पूँजिवादको पहिलो कडि शुरु भएको मानिन्छ । यस शुरुवाती पूँजिवादमा मान्छेहरुले काम गर्ने र त्यसको वदलामा केवल खान र बस्न पाउने मात्र प्रावधान भयो ।

किसानहरु केवल बाँच्नका लागि मात्र काम गर्दा उनीहरु आफू धनी बन्न नसक्ने र बचत नहुने भएपछि उनीहरुले अर्थात किसानहरुले आन्दोलन गरे । धेरै पछि सम्म उनीहरुको आन्दोलन चल्यो, राज्यले दबाउन नसक्ने अस्थामा लगभग सिभिल वार झैं अवस्था भएपछि राज्यले किसानहरु समक्ष घुँडा टेक्यो । फ्यूडल सिस्टम समापन भयो र फ्रि मार्केट स्थापना भयो, उत्पादनको केहि अशं पूँजिपतिले राख्ने र धेरै अंशहरु खुल्ला बजारमा बेच्ने सहमती भयो । यसो गर्दा मजदुरहरुलाई तलब दिन थालियो र क्रमश राम्रो उत्पादनले बजारमा धेरै मुल्य पाउन थाल्यो । यो बजारमा ट्रेडको शुरुवात थियो, यसर्थ बजारमा उत्पादनको ईनोभेसन शुरु भयो । सकेसम्म धेरै र राम्रो उत्पादन गर्नका लागि कसरतहरु शुरु भयो, एकहिसाबले भन्दा औधोगिक क्रान्तिको शुरु यहाँबाटै भयो । मान्छेहरु उत्पादकत्वमा केन्द्रित भएर र प्रतिस्पर्धा शुरु भयो । यो १७ औं शताव्दीको कुरा थियो, यसलाई सामान्यतया कृषिको पूँजिवाद या क्रान्ति भनेंर बुझ्दा हुन्छ । पछि यहि कृषि को पूँजिवाद औधेगिक पूँजिवाद भयो र क्रमश उत्पादन र बजारको यो अवधारणा नै समाज र अर्थतन्त्र अनि शाषन व्यबस्थाको कडि बन्दै गयो ।

१८ र १९ सौं शताव्दीमा औधोगिक क्रान्ति भयो, अब कारखानाहरु शहरमा बन्न थाले र मान्छेहरु शहरमा कारखानामा काम गर्न आउन थाले । शहरमा मजदुरहरुको २ क्लास भयो जस्मा मालिक र मजदुर छुटिए । मालिकसंग पूँजि थियो भनें मजदुरसंग श्रम । सुस्तरि सामन्तवादको समापन हुन थाल्यो, ईन्जिनियर, ब्यबस्थापक र क्लर्कहरुको एउटा मध्यमधारको अर्को क्लास पनि बढ्न थालेको थियो ।
२० औं र २१ सौं शताव्दीमा यस मिडल क्लासको निकै बढोत्तरी भयो, यिनीहरु पूर्णरुपमा न त मजदुर थिए न त मालिक तर उत्पादनका शंसाधनमा यिनीहरुको सहभागीत्व र सीपको बिशेष भूमिका हुन्थ्यो ।

१९ औं शताव्दीमा भनें वर्कर क्लास भर्थात मजदुरहरुको सख्याँ धेरै थियो भनें अहिले आएर मिडल क्लासको जनसंख्या विश्वभरि धेरै छ । पूँजिवादको नकारात्मक असरहरु पनि छ, जस्लाई निम्न प्रस्तुत गरेँ ,

१ मजदुरहरुको श्रम शोषण र जिवनस्तर दयानीय रहको , यसै कारणले स्लम एरियाको पनि बिस्तार हुँदै गयो ।
२ आम्दानीमा ठूलो खाडल र असमानता
३ बाल श्रम
४ जनसंख्या बृद्धि
५ अव्यबस्थित शहरीकरण
६ प्रदुषण

पूँजिवादले मिडल क्लासलाई केवल उपभोक्ता बनाएको पाइन्छ, यो निकै दुर्भाग्य पनि हो । चाहिने र नचाहिने कुराहरु सबैको धेरै उपभोग गर्ने बानी पारिएको हुन्छ र बिज्ञापनको चलनले हरेक वखत मान्छेलाई उपभोगको सोच दिइरहेको हुन्छ, यो कन्ज्यूमर ईकोनोमी हो । सुस्तरि ब्राण्डका कुराहरु आउन थाले र अत्याधिक उत्पादन र उपभोगको चलनले गर्दा पृथ्वीका शंसाधनमा धेरै दबाब पनि परे ।
सन् १७७६ मा वेल्थ अफ नेशन लेख्ने एडम स्मिथ र माग र पूर्तिको अवधारणा ल्याउने यि महान व्यक्तिलाई पूँजिवादका पिता मानिन्छ । त्यस्तै २० औं शताव्दीका अर्का अर्थविद जोन मेनार्ड केनेले राज्यको हस्तक्षेपका विषयमा कुरा गर्दा फिस्कल र मोनिटरी पोलसीको ब्याख्या गरेकाले यिनलाई पनि पूँजिवादका पिता मानिन्छ ।

अर्को श्रृखलामा समाजवाद र फेरि साम्यवाद लिएर आउनेछौं । आजलाई यति नै । केहि कुरा लागेमा हामीलाई कमेन्ट गर्नुहोला है ।

सुयोग ढकाल

प्रतिक्रिया दिनुहोस !
Loading comments...
सम्बन्धित खबरहरु

काठमाडौँ– पछिल्लो २४ घण्टामा सबैभन्दा धेरै २१ देखि ३० वर्ष उमेर समूहका व्यक्तिहरुमा कोरोना भाइरसको संक्रमण पुष्टि भएको छ ।

विवेकशील साझा युवा संगठनका सचिव तथा पार्टीका केन्द्रीय समिति सदस्य अमित पाठकले सर्वोच्च अदालतको फैसलाले प्रतिगमनलाई परास्त गरेको बताएका छन्।

काठमाडौं। नेकपा एमालेको आन्तरिक विवाद समाधान गर्न गठन गरिएको सँयुक्त कार्यदलले आइतबार राति सहमति जुटाएको छ। कार्यदलले १० बुँदे सहमति

काठमाडौं । वर्षासँगै बाढी–पहिरोले देशका विभिन्न ठाउँमा सडकखण्ड अवरुद्ध भएको छ । सडक विभागका अनुसार शुक्रबार बिहान सवा ७ बजेसम्म